आपण 'लिबरेशन' म्हणजे 'मुक्ती' कशाला म्हणतो हे बर्याचदा आपल्या दृष्टीकोनावरच अवलंबून असते. अनेकदा तर इतर लोक काय म्हणतात, काय लिहितात, कशावर चर्चा होतात ह्यावर मुक्तीचा अर्थ आपण ठरवतो.
स्त्रीमुक्ती म्हटले तर बहुतांशवेळा आपल्यासमोर लैंगिक भेदभाव, जाचक प्रथापरंपरा आणि सामाजिक बंधने येतात. थोडा वेगळा विचार करायचा तर स्त्रीमुक्तीच्या संदर्भाने गर्भनिरोधक गोळ्या, गर्भपाताची सुरक्षित साधने, मासिक पाळीसाठी वापरायचे पॅड्स, टॅम्पुन्स, कप्स, इत्यादी वस्तूंनी खूप मोठी क्रांती केलेली आहे. 'कायम मुलांनी वेढलेली गर्भवती स्त्री' ह्या अवस्थेतून सुटका करुन खर्या मुक्तीचे आयुष्य प्रत्यक्ष मिळवून देणार्या वरील वस्तू स्त्रियांसाठी खूप महत्त्वाच्या ठरल्या. समाजसुधारकांच्या चळवळींसोबतच, ह्या वस्तूंनी स्त्रीला खरेखुरे स्वातंत्र्य उपभोगण्यासाठी परिस्थिती उपलब्ध करुन दिली. पण ह्याकडे आपले फारसे लक्ष नसते.
भारतात आणखी एका वस्तूने स्त्रीला मदत केली आहे. ती म्हणजे स्कूटी. पूर्वीपासून गिअरवाल्या मोटरबाईकला एक पुरुषी प्रतिमा चिकटली गेली होती. त्याचे कारण म्हणजे राजदूत, बुलेट, यझदी, जावा सारख्या हेवीवेट बाइक्स चालवणे तांत्रिक कौशल्य आणि ताकदीचे, मुख्य म्हणजे फार कटकटीचे काम असे. त्यामुळे अत्यंत इच्छा असून, चालवता येत असून आपल्याला जमेल का, लोक काय म्हणतील, बरं दिसते का ते इत्यादी प्रश्नांमुळे स्त्रिया घराबाहेर स्वतंत्रपणे फिरत नसत. अगदी बजाजच्या स्कूटर असल्या तरी त्या नोकरीदार पुरुषांसाठीच असतात असा समज. म्हणजे बाहेर कुठे जायचे तर घरातल्या पुरुषांवर अवलंबुन राहावे लागे. किंवा बसेस, शेअररिक्षां इत्यादी सार्वजनिक प्रवाससाधनांमधून अनोळखी पुरुषांचे सहेतुक घाणेरडे स्पर्श सहन करत जावे लागे. बहुतांश शहरात तर ह्या सुविधा केवळ मुख्यरस्त्यांपुरत्याच मर्यादित असतात. अशा सर्व परिस्थितींमुळे स्त्री घरात कोंडली गेलेली होती. भले ती कितीही मॉडर्न विचारांची असू द्या, घरात कितीही मोकळे वातावरण असू द्या, तिला नोकरी असू द्या. पण प्रवास मात्र सतत दुसर्या कोणावर तरी अवलंबून असलेला. ९०च्या दशकापर्यंत आपण बाईक किंवा स्कूटरवर नवरा-बायको किंवा सगळे बच्चाकंपनी, लटांबर घेऊन निघालेले दांपत्य पाहत आलो आहोत. एकटीदुकटी स्त्री कोण्या बाईकवर स्कूटरवर जातांना दिसणे हीच एक न्यूज असायची. स्वतःच्या मनाने पाहिजे तेव्हा, पाहिजे तिकडे, पाहिजे तितका प्रवास करायचा हे भारतीय स्त्रियांसाठी दिवास्वप्नच होते.
ह्या शतकानुशतकाच्या घट्ट परावलंबीत्वाला मुळासकट गदागदा हलवून उखडण्याचे काम केले स्कुटी नावाच्या एका क्षुद्र भासणार्या एका छोट्याशा स्कूटरेटने. अस्सल भारतीय कंपनी असलेल्या टीव्हीएसने १९९४ साली पहिल्यांदा स्कूटी लाँच केली. त्याआधी बजाजची सनी नावाची छोटी मोपेड होती, लुनाही होती. पण त्यांना स्त्रीयांमध्ये तेवढा उठाव नव्हता. नोकरीवर जाणार्या स्त्रियाच फारतर लुना वापरत असत. लुना-सनी ह्यांची फार क्षमताही नव्हती. पण स्कूटीने मात्र मोठे मार्केट खुले केले. लुना-सनीपेक्षा जास्त क्षमता, सामान ठेवायची जागा, चालवण्यातला सोपेपणा, सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे दिसण्यातला वेगळेपणा ह्या सर्व गुणांमुळे महिलावर्गात स्कूटी अतिशय लोकप्रिय झाली. लाँच केल्यानंतरच्या दोन वर्षांतच टीव्हीएसकंपनीला हे लक्षात आले आणि त्यांनी मग स्कूटीला खास महिलावर्गासाठीच प्रोजेक्ट करायला सुरुवात केली. त्यामुळे खास महिलांसाठीच्या स्कूटर्सचे एक पर्व सुरु झाले. नंतर अॅक्टीवाने मोठा धमाका केला. महिलांच्या गाड्या ही एक स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली.
या गाड्यांनी शहरी, नीमशहरी, तालुकास्तरातल्या करोडो भारतीय स्त्रियांचे जीवन आमुलाग्र बदलले. अधिकाधिक मुली स्वतःच्या स्वतः ट्युशन्सला जाऊ लागल्या, कॉलेजात जाऊ लागल्या, ऑफिसात नोकर्या करु लागल्या. छोटेमोठे उद्योग करु लागल्या. दूरच्या बाजारात खरेदी करायला, एकमेकांना भेटायला, सणासमारंभाला, अशा अनेक कारणांसाठी त्या घराबाहेर पडू लागल्या. आता त्यांना लोक काय म्हणतील ह्याची पर्वा नव्हती.
खरे स्वातंत्र्य, खरी मुक्ती तीच जी प्रत्यक्ष अनुभवता येते. जिच्यामुळे आयुष्यात स्पष्टपणे बदल दिसून येतो. स्कूटरेट्स आणि मोपेड्स ने महिलावर्गाला मोबिलायझेशनची सुविधा दिली ती ह्या खर्या मुक्तीच्या अनेको उदाहरणांतली एक आहे.
मला तरी स्त्रियांच्या हातात असलेल्या स्कूटरेट्सच्या रुपात मूर्तिमंत स्वातंत्र्य दिसून येते. समाज बदलेल न बदलेल, पण सध्यातरी समाजमनाच्या छाताडावरुन ह्या करोडो भगिनी आपल्या गाड्या घेऊन 'स्त्रियांनी घराबाहेर पडू नये' अशा धारणांना तुडवत जात आहेत असे समाधानकारक चित्र आहे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा