तरीही रडतात साले...

जगभरातल्या शेतकरी आंदोलनांचा आढावा

वरील फोटोत दूध वाहून देणारे दूध उत्पादक असले तरी भारतीय नाहीत. परंतु त्यांच्या समस्या भारतीय शेतकऱ्यांसारख्याच आहेत. आणि हो,  इटलीसारख्या प्रगत देशातले आहेत.

सर्व जगात शेतमालास मिळणार्‍या कमी किंमतींमुळे शेतकर्‍यांमध्ये अस्वस्थता आहे. ह्यात अगदी प्रगत देशांतले आधुनिकतेचे प्रणेते असलेले शेतकरीही सुट्लेले नाहीत. त्यांची आंदोलने पाहून तुम्हाला आपल्या महाराष्ट्रातली आणि देशपातळीवर विविध ठिकाणी होणार्‍या आंदोलनांत काहीच फरक नाही हेही दिसून येईल. इतकेच नव्हे तर फ्रांस आणि अमेरिकेतही शेतकर्‍यांच्या वाढत चाललेल्या आत्महत्यांबद्दल वाचून धक्का बसेल. असाच धक्का इथल्याही शेतकर्‍यांच्या आत्महत्यांबद्दल बसावा अशी रोज मरणार्‍या भारतीय शेतकर्‍यांचीही अपेक्षा असते.

भारतात शेतकरी म्हटला की अनेक प्रकारच्या प्रतिक्रिया बघायला मिळतात. वर्तमानपत्रे आणि टिव्ही चॅनेल्सवरुन होणारे शेतकर्‍यांविषयीचे रिपोर्टींग गेले कित्येक वर्षे साधारणपणे पाहिले तर शेतकरी किती समस्याग्रस्त आहे, हवालदिल झालाय अशी सातत्याने इमेज पुढे येत राहिली आहे. त्यासोबतच शेतकरी म्हटला की कर्जमाफी हाच शब्द त्याला चिकटून शहरी मध्यमवर्गीयांच्या मनात उभा राहतो. जणू शेतकरी हा केवळ आपण भरतोय त्या इंकम टॅक्समधून मिळणार्‍या कर्जमाफीवर जगतो आणि तेवढ्यासाठी शहरात येऊन कष्टाची कामे करण्यापेक्षा खेड्यापाड्यांतून आळशीपणा करत सुस्त आराम करत पडलेला असतो अशी त्यांची धारणा करुन देण्यात आली आहे. गेल्या तीस वर्षात लाखो शेतकर्‍यांच्या झालेल्या आत्महत्याही आता शहरी मध्यमवर्गीय असो की राजकारणी असो, कोणाच्याही मनावर कोणताच परिणाम करत नाहीत. रोज सूर्य उगवतो मावळतो त्याप्रमाणे शेतकरी आत्महत्या करतो इतकी निगरगट्ट आणि कोडगी मनःस्थिती झाल्यासारखी दिसत आहे.

ह्या परिस्थितीबद्दल शेतकर्‍यांवरच दोषारोप करणारे बहुसंख्य शहरी मध्यमवर्गीय दिसतील.  त्यापैकी काही दोषारोप असे: आपल्याकडच्या शेतकर्‍यांनी जुनाट पद्धती सोडून आधुनिक पद्धती वापरल्या पाहिजेत, शेतमालाचे स्वतः मार्केटींग आणि विक्री केली पाहिजे, शेतकर्‍यांनी कर्जमाफी घेऊ नये, कर्जच घेऊ नये, शेतकरी लग्नकार्यात उधळपट्टी करतो, जास्त मुले पैदा करतो म्हणून शेतीची वाटणी होते. इजरायली शेतकर्‍यांकडे बघा. तोटा होतो तर शेती करतातच कशाला, शेतकरी खोटे बोलतात, कर्जमाफी आणि सरकारी अनुदानांसाठी नुकसानीचा बनाव रचतात असे म्हणणार्‍यांना बांधावर दोन वर्षे सक्तमजुरीची शिक्षा द्यावी असे फार वाटते.

ह्या विचारसरणीबद्दल शहरी मध्यमवर्गीयांना दोष देऊनही उपयोग नाही. कारण त्यांना समस्येची फार छोटी आणि एकांगी बाजू दाखवली गेली आहे. सबसिडी, कर्जमाफी, सरकारकडून खरेदीची हमी, आधारभूत किंमती, आंदोलने आणि आत्महत्या असे शब्दच त्यांच्या कानावर पडत आले आहेत. त्यातून त्यांनी अशीच इमेज शेतीक्षेत्राबद्दल बनवली असल्यास त्यांचा तरी काय दोष? आपल्या ताटात येणारे अन्न आपल्याला परवडणारे आहे ह्याच्यामागे शेतकर्‍यांचा त्याग आणि किंमती परवडण्याजोग्या ठेवण्यामागे असणारा सरकारी हस्तक्षेप ह्या लोकांना कधीच दाखवला जात नाही. एका कोथिंबीर जुडीची किंमत प्रत्यक्षात शंभर दिडशे रुपये असू शकते व ती आपल्याला सरकारी हस्तक्षेपांमुळे, कायद्यांमुळे (जे कायदे शहरी मध्यमवर्गीयांना खुश ठेवण्यासाठी केले गेले आहेत) दहा रुपये एवढ्या कमी किंमतीत मिळते आहे, ती कधी पंधरा झाली तर तुम्हाला त्रास होतो पण ज्या शेतकर्‍याला ती पन्नास पैसे एक रुपयाला विकायला लागते त्याच्यामागे केवळ दलाल-अडते कारण नाहीत हे समजून घ्या.

वरील सगळे भारुड वाचकांनाही आता सवयीचे झाले असेल. पण लेख लिहिण्याचे कारण वेगळेच आहे. आपल्या आजूबाजूच्या, आपल्या राज्यातल्या, देशातल्या शेतकर्‍यांना आळशीपणा, कामचुकारपणा, फुकटेपणाचा रोग असल्यानेच त्यांच्या सर्व समस्या आहेत व त्यासाठी ते कायम सरकारकडे हात पसरत असतात, त्यांना स्वतःला काही करायला नको, आधुनिकतेची कास धरायला नको असते असा जो शहरी मध्यमवर्गीयांचा गैरसमज झालेला आहे त्याला जरा खिंडार पाडूया. तसेच जेव्हा शेतकरी आंदोलने करतात तेव्हा कोण्या विशिष्ट पक्षाचे सरकार आहे त्याविरोधात राजकिय कट-कारस्थान म्हणूनच आंदोलने करतात हा गोंडस गैरसमज दूर व्हावा. शेतकर्‍यांच्या समस्यांना राजकिय परिप्रेक्ष्यात आणून त्यावर टिका करणे हा त्यांच्या जगण्याचा, त्यांच्या कष्टाचा, त्यांच्या त्यागाचा अक्षम्य अपमान आहे.

एकूणच सर्व प्रगत-प्रगतीशील देशांमध्ये शेतीची अवस्था बिकट आहे. आता इंग्लंड-अमेरिका-फ्रांससारख्या देशांतही भारतासारखे दलाल-अडतेच कारणीभूत असतील असे तर म्हणू शकणार नाही. खरे कारण आहे सरकारी शेती धोरण. जगभराच्या सर्व सरकारांना एकच वर्ग प्रिय असतो, तो म्हणजे थेट भरभक्कम मोठ्या रकमांमध्ये कर भरणारा शहरी मध्यमवर्ग. ह्या वर्गाचीच क्रयशक्ती सर्वात जास्त असते. रोजच्या जीवनावश्यक वस्तू अतिशय स्वस्त असाव्यात अशी त्यांची अपेक्षा असते. अशा वस्तूंची किंमत जरा जरी वाढली कि ते  नाराज होतात. त्यांना नाराज करुन अराजक माजू शकते हे सरकारांना माहित आहे. त्यांच्यासाठी अन्नधान्यांच्या किंमती कमी राहाव्या म्हणून शेतकर्‍यांना व्यवस्थित लुबाडले जाते. त्याला गरिब ठेवले जाते, त्यांनी संघटीत होऊ नये, अन्नपुरवठ्यावर मालकी सांगू नये, किंमतींवर नियंत्रण मिळवू नये म्हणून वेगवेगळे कायदे- क्लृप्त्या केल्या जातात. भाव वाढून जरा कुठे शेतकर्‍याला थोडे पैसे मिळू लागले की आयात-निर्यात धोरणात वारंवार बदल केला जातो. भाव पाडून शेतकर्‍यांचा माल घेऊन व्यापार्‍यांना कमी किंमतीत मिळेल अशी व्यवस्था केली जाते, तेच व्यापारी मग वाढीव किंमतीत जनतेला विकायला मोकळे होतात. अन्नधान्यांवर प्रक्रिया करुन अव्वाच्या सव्वा किंमतीत विकणार्‍या उद्योगक्षेत्राला मात्र सुरक्षा दिली जाते. अशा उद्योगक्षेत्रात शेतकरी घुसू नये म्हणून नाकाबंदी केली जाते. एकूण काय तर जगभरच शेतकर्‍यांना नागवण्याचे उद्योग सारख्याच प्रमाणात राबवले जातात असे म्हणू शकतो.

बातमीसोबत दिलेले व्हिडिओ जास्त लांबीचे नाहीत तेव्हा प्रत्येक बातमी जरुर बघावी अशी आवर्जून विनंती करतो. ह्या सर्व बातम्या पाहिल्यावर सर्व जगातलेच शेतकरी रडत आहेत हे समजून येईल, त्यांची 'साले' अशी अवहेलना करणारे राजकारणी किती हरामखोर आहेत हेही समजून येईल.

१) इटली देशातले दूध उत्पादक दूधाच्या घसरणार्‍या किंमतींमुळे आंदोलन करत हायवेवर दूध ओतून देतांना.

https://www.youtube.com/watch?v=fcP2bBYt6ng

२) बेल्जियम शेतकर्‍यांचेही दूध फेको आंदोलन.
Belgian farmers on Wednesday dumped three (m) million litres (790-thousand gallons) of fresh milk onto fields in the south of the country as part of a protest against low milk prices which they claim are pushing them toward financial ruin.

https://www.youtube.com/watch?v=PsrCIucYX2Q

३)  युरोपियन शेतकर्‍यांचे नऊ वर्षांपूर्वी झालेले दूध फेको आंदोलन किंमतीच्या मुद्द्यावरुनच 
Dairy farmer protests continued on Friday with producers dumping hundreds of thousands of litres of milk into fields to draw attention to their desperation over falling prices

https://www.youtube.com/watch?v=il9mPHyiZXQ

४) जर्मनीतल्या दूधउत्पादक शेतकर्‍यांचे आंदोलन
Hundreds of dairy farmers gathered outside the Bavarian State Chancellery in central Munich, Monday, to protest against plummeting milk prices.

https://www.youtube.com/watch?v=tXvDSjbBEX8

५) वेनेझुएलाच्या शेतकर्‍यांनी दूध देणार्‍या शंभर गायी कापून आंदोलन केले.
https://www.youtube.com/watch?v=x2mj-UtzJC0

६) युरोपियन युनियनच्या शेतीविषयक धोरणांविरोधात ब्रुसेल्स बेल्जियम इथे शेतकर्‍यांनी अंडी फेकून आंदोलन केले.
https://www.youtube.com/watch?v=Ht58ecpXflQ

७) इंग्लंडमध्ये सरकारच्या शेतीविषयक धोरणांविरोधात लंडनमध्ये गायी आणि मेंढरे फिरवून आंदोलन करण्यात आले.
https://www.youtube.com/watch?v=gD3WbZ0K8aE

८) फ्रांसमध्ये शेतमालाच्या किंमतींविषयी आंदोलनासाठी शेतकर्‍यांनी ट्रॅक्टर मोर्चा काढला आणि रस्त्यावर शेण ओतले.
ह्यातल्या एका शेतकर्‍याचे विधान पुरेसे बोलके आहे "we are asking for set prices so that we can make a living..."
https://www.youtube.com/watch?v=tDomvYKDCP0

French farmers have dumped manure and blocked roads near the German border in a growing row over low prices for their produce and cheap imports.
https://www.youtube.com/watch?v=La6__4Acbgg

९) ग्रीसमध्ये वाढलेल्या करांविरोधात शेतकरी हिंसक आंदोलनाचा आसरा घेतांना..
https://www.youtube.com/watch?v=GiRgcShi84o

१०) अमेरिकेत कंपन्यांच्या वाढत्या आक्रमणाविरोधात कौटुंबिक पद्धतीने शेती करणारे शेतकरी वाशिंग्टनमध्ये आंदोलन करतांना. मुख्य समस्या उत्पादनखर्चापेक्षा  उत्पन्न कमी.
A loaf of bread that costs about 94 cents, the farmer's share of that was 3-point-five cents. And it costs the wheat farmer about six-and-a-half cents to produce the wheat that's in the loaf of bread. Now is it any wonder that corn farmers and wheat farmers are going broke? SUPER CAPTION: Helen Waller, Montana Farmer

https://www.youtube.com/watch?v=Z0KSoREqgjA

११) कोलंबियात शेतकर्‍यांची हिंसक आंदोलने...
"They forgot about the farmers. The president told them he's only committed to the coffee growers. He has no commitment to other farmers, to potato growers, or dairy farmers. They are massacring farmers out there in the fields, in Toca, in Siachoque, everywhere. They've thwarted everything so it is up to us to unite," said one protester.

https://www.youtube.com/watch?v=3w2Xok3MbGA

१२) फ्रेंच शेतकर्‍यांमध्येही आपल्या शेतकर्‍यांसारखीच आत्महत्यांची लाट.. :-(
In France, a farmer commits suicide every other day. The reasons for this epidemic are wide-ranging, but farmers say they recognise a few key causes. All too often, their despair stems from financial insecurity, debts and constant pressure to work harder to make a living.

https://www.youtube.com/watch?v=Qn-XpK9kHyo

१३) फ्रेंचांच्या सोबत अमेरिकेतही शेतकर्‍यांच्या आत्महत्यांमध्ये वाढ....
https://www.youtube.com/watch?v=5W-361bRF5k

१४) साउथ कोरीआ चे शेतकरी अमेरिका-कोरिआच्या दरम्यान होणार्‍या मुक्तव्यापाराच्या विरोधात..
"Free Trade Agreement with US will definitely damage farmers. It is evident that there will be damages. If government does not make countermeasure plans about this, South Korea will throw away 3.5 (m) million farmers. So for the farmers, today's rally is their own expression to struggle to protect their right to live in their own ways."

https://www.youtube.com/watch?v=3IpCx6nZlM4

१५) पेरु देशात शेतकर्‍यांची हिंसक आंदोलने. मुख्य मागणी सरकारने त्यांचा शेतमाल विकत घ्यावा
At least two farmers have died in widespread protests in Peru, as farmers lobby the government to purchase their crops

https://www.youtube.com/watch?v=VzI-TF2dwGw

१६) व्हेनेझुएलाच्या शेतकर्‍यांची आयात मालाविरोधात आंदोलने. आयातीमुळे घरच्या शेतकर्‍यांच्या मालाची किंमत घसरते.
Hundreds of farmers dumped maize around Venezuela's capital Caracas on Monday in protest at increased crop imports from abroad. The influx of cheaper foreign crops into Venezuela's market has produced an estimated 120-thousand ton mountain of unused home grown maize. Talks with the government have stalled over the past seven days as more and more farmers arrive to take part in the protest. Thousands go hungry every day in Latin America but Venezuela faces a surplus of its staple crop - maize. An estimated 120-thousand tons sit unused in silos around the country as buyers take advantage of cheaper foreign imports. The arrival of rival supplies has sent the market price for maize - previously fixed at 147 bolivares (35 U-S cents) a kilo - into decline and farmers are furious.

https://www.youtube.com/watch?v=pO5uc8GRSdA

१७) फिलिपाईन्समध्ये शेतकर्‍यांची हिंसक आंदोलने. मुख्य मुद्दा: भयंकर दुष्काळाच्या काळात सरकारचे शेतकर्‍यांकडे झालेले दुर्लक्ष.
Three people are dead, and several are injured in clashes between police and farmers in southern Philippines. The demonstrators were angry about the lack of government help during one of the country's worst droughts in years.

https://www.youtube.com/watch?v=g44WLhmhFxs

१८) आयलंडची राजधानी डबलीन येथे मांसासाठी गुरे पाळणार्‍या शेतकर्‍यांचे आंदोलन;
मुख्य मागणी: आयलंडमधल्या गुरांची इतर देशांमध्ये निर्यात सुरु करणे.

https://www.youtube.com/watch?v=Hv_p_LmAKPg

१९) अर्जेंटीना: शेती परवडत नसल्याने हताश झालेल्या छोट्या शेतकर्‍यांचे शेतमाल फुकट वाटा आंदोलन. अडचणीत सापडलेल्या शेतकर्‍यांकडून फुकटात माल घेतांना बेशरम लोक दिसतील ह्या व्हिडिओत...

https://www.youtube.com/watch?v=buiwCdpNbkE

२०) चीनः सरकारी अधिकार्‍यांकडून शेतकर्‍यांच्या जमीनी विनामोबदला विनापुनर्वसन हिसकावल्या जात आहेत.
https://www.youtube.com/watch?v=rBO8UL-INXA

२१) फिलिपाइन्समध्ये हजारो शेतकर्‍यांची चीनी दुतावासासमोर निदर्शने. मुख्य मुद्दा: फिलिपाइन्सचे सरकार इथली जमीन आणि समुद्र चिनी कंपन्यांसाठी खुला करत आहे. ह्यामुळे हजारो शेतकरी आणि मासेमारांवर बेकारीची कुर्‍हाड कोसळणार आहे.
"Under this RP-China agreement entered into by the government almost 20 million hectares (200 thousand square kilometres) of our land and 41 marine-life parks in our seas will be opened to Chinese capitalists. Our fear is that instead of the food produced from our land belonging to Filipinos, under this RP-China deal our land will be planted primarily with crops for China," said Pablo Rosales, the protest leader.

https://www.youtube.com/watch?v=kTMyAizjHeQ